Nghề Đan Lợp, Đặt Lờ & Nghệ Thuật Dỡ Chà Bắt Cá Đồng Cà Mau
Biên soạn: Bà Ngoại Homestay Cà Mau
Chuyên gia văn hóa & địa chí Đất Mũi
Nghề đan ngư cụ và nghệ thuật dỡ chà bắt cá ở Cà Mau có gì độc đáo?
Nghề đan ngư cụ (lợp tép, lợp cua, lờ cá, trúm lươn, xà di) là di sản tri thức dân gian của cư dân xứ tràm Cà Mau. Trong khi đó, dỡ chà là nghệ thuật dẫn dụ cá đồng tự nhiên bằng cách chất đống nhánh tràm dưới lòng kênh; sau 2–3 tháng, bà con quây lưới dỡ cành bắt hàng tạ cá lóc, cá trê, cá thát lát rồi chia đều cho xóm giềng.
Trên vùng đất sông ngòi chằng chịt và rừng tràm U Minh bạt ngàn, người nông dân Cà Mau từ bao đời nay đã sáng tạo nên một hệ thống ngư cụ đánh bắt truyền thống tinh xảo bằng tre trúc. Trong số các phong tục khai thác thủy sản, nghề đan lợp, đặt lờ và nghệ thuật Dỡ Chà là biểu tượng sống động nhất cho trí tuệ bản địa và tinh thần gắn kết cộng đồng của người phương Nam.
Ngư Cụ Tre Trúc Thích Ứng Tự Nhiên
Ngư cụ truyền thống Cà Mau sử dụng cây trúc gai ngâm bùn dẻo dai. Mỗi chiếc lợp cá lóc, lờ tép hay trúm lươn đều có cửa hom một chiều tinh tế: tôm cá bơi vào dễ dàng nhưng không thể quay đầu thoát ra. Đây là phương thức đánh bắt chọn lọc, thân thiện với hệ sinh thái và bảo vệ nguồn lợi thủy sản tự nhiên.
1. Nghệ Thuật Dỡ Chà — Dẫn Dụ Cá Bằng Cành Cây Rừng Tràm
Dỡ chà (chất chà) là phương pháp đánh bắt quy mô lớn độc đáo bậc nhất ở miền Tây:
- Chất đống chà: Chọn khúc sông sâu, nước êm, cắm cọc tre định vị rồi thả hàng trăm cành tràm, cành đước già xuống đáy sông tạo thành một "ngôi nhà trú ngụ" lý tưởng cho tôm cá tránh dòng nước xiết.
- Chăm sóc chà: Hàng tuần, chủ chà thả cám rang, cơm nguội hoặc ốc bươu băm nhuyễn để dụ cá lóc, cá trê, thát lát, cá mè vinh từ khắp nơi kéo về sinh sống.
- Ngày hội dỡ chà: Sau 2–3 tháng, khi cá đã tụ về đông đúc, cả xóm chèo xuồng mang lưới bao quanh đống chà. Từng cành cây được chuyền tay nhau dỡ lên bờ, tấm lưới rút dần thu hẹp lại; hàng tạ cá nhảy xoi xói làm mặt nước tung bọt trắng xóa trong tiếng hò reo vang dội.
2. Bảng Phân Loại 5 Loại Ngư Cụ Tre Trúc Truyền Thống Cà Mau
| Tên Ngư Cụ | Cấu Trúc & Chất Liệu | Đối Tượng Đánh Bắt | Môi Trường Hoạt Động |
|---|---|---|---|
| Lợp Cá Lóc / Tép | Thân hình trụ dài 60–80cm, đan nan trúc khít, 1–2 cửa hom nhuyễn | Cá lóc đồng, tép bạc, cá rô, cá sặc bổi | Đặt ven bờ cỏ, mương vườn, miệng cống vuông |
| Trúm Lươn U Minh | Ống tre hoặc ống nứa dài 1m, đầu gắn hom tre, khoét lỗ thở | Lươn đồng than bùn béo ngậy | Cắm ngập dưới bùn ruộng lúa, mương tràm |
| Xà Di Bắt Cá Thòi Lòi | Hình nón chóp nhọn, đan nan tre vuốt mỏng, không có đáy | Cá thòi lòi bãi bồi rừng ngập mặn | Úp ngược ngay trên miệng hang bùn của cá |
| Lờ Đặt Nước Chảy | Khung bán nguyệt hoặc chữ nhật, đón dòng nước triều rút | Cá mè vinh, cá linh, cá trê đồng đi theo dòng nước | Đầu cống mương, cửa đập nước ngọt |
| Lợp Cua Biển | Khung sắt bọc lưới cước, có khay đựng mồi cá ươn | Cua gạch, cua y Năm Căn | Thả đáy vuông tôm sinh thái rừng ngập mặn |
3. Tinh Thần Hào Sảng 'Chia Cá Xóm Giềng' Phương Nam
Điểm nhân văn cao đẹp nhất của tục dỡ chà Cà Mau là tính cộng đồng. Sau khi dỡ chà xong, số cá thu được không bao giờ bán hết mà được chủ chà chia đều cho từng gia đình đến phụ giúp. Cá lớn làm tiệc thết đãi ngay tại bến sông với vài can rượu nếp; cá nhỏ đem ủ mắm cá đồng hoặc phơi khô ăn dần. Nếp sống đùm bọc, thơm thảo ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn con người Đất Mũi qua bao thế hệ.
Về Cà Mau Trải Nghiệm Văn Hóa Cùng Bà Ngoại Homestay
Khám phá làng nghề truyền thống, đi vỏ lãi xuyên rừng đước bạt ngàn, thưởng thức đặc sản tôm cua bồn bồn tươi sống và hòa mình vào nếp sống nghĩa tình hào sảng của người Đất Mũi.
Bài Viết Chuyên Khảo Cùng Chủ Đề
Về Tác Giả: Bà Ngoại Homestay Cà Mau
Bà Ngoại Homestay là điểm lưu trú sinh thái và đơn vị tổ chức tour trải nghiệm bản địa uy tín tại Đất Mũi, Cà Mau. Chúng tôi nỗ lực lưu giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa, lịch sử và nét đẹp sông nước phương Nam đến du khách khắp mọi miền.