ĐỊA CHÍ & CẨM NANG DU LỊCH CÀ MAU

1. Lịch sử hình thành vùng đất Cà Mau qua các thời đại

Ngược dòng thời gian, vào đầu thế kỷ thứ XVIII, toàn cõi Bạc Liêu – Cà Mau hãy còn là một vùng đất hoang sơ, đầm lầy phù sa và rừng ngập mặn bao la. Theo sử khảo của nhà nghiên cứu Huỳnh Minh trong tác phẩm “Bạc Liêu Xưa” (NXB Thanh Niên, 2002), dân cư đến sinh cơ lập nghiệp tại vùng đất cực Nam này chưa quá 300 năm, được chứng minh qua hệ thống đình, chùa, miếu mộ và gia phả các dòng họ tiền hiền khai khẩn.

Những cư dân đầu tiên đặt chân đến vùng đất này vì nhận thấy hai ưu thế tự nhiên vô giá: Một là bờ biển dài tiếp giáp cả Biển Đông và Vịnh Thái Lan thuận lợi cho nghề hạ bạc (ngư nghiệp, đánh bắt cá tôm, làm muối); hai là đất phù sa màu mỡ phì nhiêu thạnh mậu, cây trái xanh tốt. Cư dân bản địa đầu tiên là đồng bào người Khmer (người Miên) từ Sóc Trăng, Trà Vinh xuôi dòng đến, cùng với những lưu dân người Việt từ miền Tiền Giang vượt sông Hậu sang khẩn hoang.

Vào thời các chúa Nguyễn, trấn Hà Tiên được thành lập dưới quyền cai quản của Tổng binh Đại đô đốc Mạc Cửu và sau đó là Mạc Thiên Tích (1708 – 1780). Dưới đời Mạc Thiên Tích, nhiều đoàn di dân người Hoa (gốc Triều Châu, Hải Nam, Phúc Kiến, Quảng Đông) di cư sang vùng đất này lập nghiệp, trong đó người Triều Châu (người Tiều) chiếm số đông và có đóng góp to lớn vào việc mở mang phố chợ, ngành nghề lò than đước và thương mại sông nước.

2. Địa danh Cà Mau qua các thời kỳ lịch sử & Quy đổi địa giới

Tên gọi Cà Mau bắt nguồn từ tiếng Khmer là “Tuk Khmau” (ទឹកខ្មៅ), có nghĩa là “xứ nước đen”. Do đặc thù rừng tràm và rừng đước bạt ngàn, thảm lá cây rụng xuống ngâm trong nước phèn lâu ngày làm cho dòng nước sông rạch có màu sẫm đen đặc trưng. Người Việt phiên âm thành Cà Mau.

Trải qua các thời kỳ lịch sử, địa giới và tên gọi hành chính của vùng đất này đã có nhiều biến chuyển quan trọng:

• Năm 1714: Thuộc đạo Long Xuyên, trấn Hà Tiên dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu.
• Năm 1808 (Triều Gia Long): Đổi thành huyện Long Xuyên thuộc trấn Hà Tiên.
• Thời Nam Kỳ Lục Tỉnh (1832 - Minh Mạng): Thuộc tỉnh Hà Tiên (huyện Long Xuyên).
• Năm 1882 (Thời Pháp thuộc): Thành lập tỉnh Bạc Liêu gồm 2 quận: Vĩnh Lợi và Cà Mau. Cà Mau là một quận trực thuộc tỉnh Bạc Liêu suốt 74 năm.
• Năm 1956: Chính quyền Sài Gòn tách quận Cà Mau thành lập tỉnh Cà Mau, sau đó đổi tên thành tỉnh An Xuyên (tỉnh lỵ mang tên Quản Long).
• Năm 1976 (Sau ngày đất nước thống nhất): Hợp nhất tỉnh Cà Mau và Bạc Liêu thành tỉnh Minh Hải (thủ phủ đặt tại thị xã Bạc Liêu, sau dời về thị xã Cà Mau năm 1984).
• Ngày 01/01/1997: Tái lập tỉnh Cà Mau theo Nghị quyết của Quốc hội khóa IX.
• Năm 2024 - 2025: Thực hiện Nghị quyết số 1252/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và dữ liệu tra cứu bản đồ số sapnhap.bando.com.vn, TP Cà Mau sáp nhập Phường 4 vào Phường 2 và Tân Xuyên; huyện Phú Tân mở rộng thị trấn Cái Đôi Vàm. Trụ sở hành chính tỉnh đặt tại Số 02 Hùng Vương, Phường Tân Thành, TP. Cà Mau (SĐT: 0290.3667.888).

3. Danh nhân tiền hiền & Anh hùng hào kiệt đất Cà Mau (Sử liệu Huỳnh Minh)

Trong tác phẩm “Bạc Liêu Xưa”, sử gia Huỳnh Minh đã khắc họa chân dung những bậc tiền nhân kiệt xuất gắn liền với sự nghiệp mở cõi và giữ yên bờ cõi Cà Mau:

4. Khí phách Người Lục Tỉnh, Cộng đồng Người Hoa & Dân tộc học Khmer Nam Bộ

Khí chất “Trọng nghĩa khinh tài” của người Nam Bộ (GS. Trần Văn Giàu): Theo Giáo sư Trần Văn Giàu trong chuyên khảo “Người lục tỉnh”, cư dân khai phá vùng đất cực Nam xuất thân từ lưu dân miền ngoài với hành trang là lưỡi cày, con búa, tấm lưới và tinh thần tự do phóng khoáng. Sống giữa thiên nhiên bao la, đất đai màu mỡ sông rạch đầy cá tôm, con người nơi đây đã hun đúc nên phẩm chất “dám làm ăn lớn, trọng nghĩa khinh tài, bộc trực, ghét thói quanh co, hoạn nạn có nhau” với phương châm sinh kế truyền đời: “Nhất canh trì, nhì canh viên, tam canh điền”.

Dấu ấn cộng đồng Người Hoa (Phan Trung Nghĩa): Những đoàn thuyền buồm mắt đen mũi đỏ từ đảo Hải Nam, Triều Châu, Phúc Kiến vượt biển sang định cư tại Bạc Liêu – Cà Mau từ thế kỷ 18. Người Hoa đem đến kỹ nghệ đóng ghe chài, công nghiệp xay xát lúa gạo, nghề hầm than đước và lập nên các địa danh lịch sử như Rẫy Chệt, Trà Ban, rẫy khóm Chắc Băng, Cạnh Đền. Sự giao thoa huyết thống và văn hóa hình thành nên tầng lớp người Minh Hương trung hậu, gắn bó máu thịt với quê hương phương Nam.

1. Đặc điểm tự nhiên

1.1 Vị trí địa lý hành chính

Cà Mau là tỉnh cực Nam của Tổ quốc, được tái lập ngày 1/1/1997, tách ra từ tỉnh Minh Hải. Lãnh thổ gồm hai phần: phần đất liền và vùng biển chủ quyền.

Phần đất liền, Cà Mau có diện tích 5.294km², bằng 1,58% diện tích cả nước, chiếm 12,97% diện tích và đứng hàng thứ 7 trong khu vực ĐBSCL. Điểm cực nam: 8°34’ vĩ độ bắc, thuộc xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển. Điểm cực bắc: 9°33’ vĩ độ Bắc, thuộc xã Biển Bạch, huyện Thới Bình. Theo đường chim bay, từ bắc tới nam: 100km. Điểm cực Đông: 105°25’ kinh độ đông, thuộc xã Tân Thuận, huyện Đầm Dơi. Điểm cực tây: 104°43’ kinh độ đông, thuộc xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển. Từ tây sang đông: 68km.

Cà Mau tiếp giáp với các tỉnh: Kiên Giang ở phía bắc (ranh giới 63km) và Bạc Liêu ở phía đông bắc (ranh giới 75km). Cà Mau còn tiếp giáp hai biển, có bờ biển với tổng chiều dài 254km. Phía tây giáp biển Tây (vịnh Thái Lan), bờ biển dài 148km; phía đông nam và Nam giáp Biển Đông, bờ biển dài 106km.

1.2 Địa hình & Sinh thái

Cà Mau là vùng đất trẻ, được bồi lắng bởi hai dòng hải lưu Bắc – Nam. Tại Đất Mũi Cà Mau phù sa lắng đọng thành những bãi bồi rộng lớn, vươn ra khơi xa. Mỗi năm đất lấn thêm ra biển từ 80 đến 100 mét. Người ta thường nói “ở Cà Mau đất biết nở, cây biết đi”.

Cà Mau có 2 khu rừng ngập nước là rừng tràm U Minh Hạ và rừng đước Năm Căn, Ngọc Hiển. Rừng Cà Mau có giá trị sinh học cao, giá trị kinh tế và phòng hộ lớn. Năm 2009, rừng Cà Mau được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới.

1.3 Khí hậu & Bão Linda 1997

Khí hậu cận xích đạo gió mùa, nền nhiệt cao ổn định (26-27°C), lượng mưa trung bình năm gần 2.400mm (cao nhất ĐBSCL), mùa mưa chiếm 90% lượng mưa. Thế kỉ XX, Cà Mau chịu ảnh hưởng trực tiếp của hai trận bão lớn năm 1904 và trận bão số 5 (Linda) ngày 02/11/1997 gây thiệt hại hơn 2.700 tỷ đồng.

1.4 Hệ thống sông rạch huyết mạch

• Sông Bảy Háp: Dài hơn 50km nối sông Gành Hào với cửa Bảy Háp, gần cửa mở rộng hơn 250m như vịnh biển.
• Sông Cửa Lớn: Nối hai cửa Bồ Đề (Biển Đông) và Ông Trang (Biển Tây), dài 58km, rộng trung bình 200m sâu 12-20m, dòng truyền triều độc nhất vô nhị.
• Sông Ông Đốc: Dài hơn 60km nối TP. Cà Mau với biển Tây qua các thị trấn sầm uất.
• Sông Cái Tàu: Dài 43km chảy qua rừng tràm U Minh ra cửa Tiểu Dừa.
• Sông Trèm Trẹm: Dài 36km (phần Cà Mau) nước mùa mưa màu đỏ sậm đặc trưng xứ tràm.
• Đầm Bà Tường (Đầm Thị Tường): Rộng hơn 700ha, dài hơn 10km, rộng 1-2km sâu 2-3m, đầm nước tự nhiên lớn nhất ĐBSCL hình cây đàn ghita.
• Sông Gành Hào & Sông Đầm Dơi: Sông Gành Hào dài 56km; sông Đầm Dơi dài 45km nối Gành Hào với Cửa Lớn.

1.5 Địa lý sinh vật rừng Đước & rừng Tràm

Rừng ngập mặn đứng thứ hai thế giới chỉ sau rừng cửa sông Amazôn (51 loài cây). Diễn thế sinh thái: cây Mấm đen/Mấm trắng tiên phong giữ bùn, kế tiếp là Đước vòi, Giá, Dà, Vẹt vươn lên giữ đất bồi. Rừng tràm U Minh Hạ có 173 loài thực vật, 4 loài tràm (tràm phấn, tràm sắn, tràm cườm, tràm phướn), dây choại bạt ngàn và thảm than bùn hàng triệu tấn.

1.6 Bốn đặc điểm lớn của thiên nhiên Cà Mau

1. Đồng bằng trẻ nhất ĐBSCL, đất bồi lấn biển 80-100m/năm.
2. Cận xích đạo gió mùa, lượng mưa lớn nhất miền Tây.
3. Bán đảo giáp 2 biển độc nhất vô nhị (bờ biển dài 254km).
4. Phân hóa sinh thái chuyển tiếp kỳ thú giữa đầm lầy ngọt than bùn và rừng ngập mặn biển.

1. Dân cư và Đơn vị hành chính

Dân số toàn tỉnh đạt 1.216.388 người, mật độ trung bình 230 người/km². Thành phần dân tộc gồm người Kinh (chiếm 97%), đồng bào Khmer (gần 2%), người Hoa và các dân tộc thiểu số khác. Tỉnh có 9 đơn vị hành chính cấp huyện gồm TP. Cà Mau và 8 huyện (Thới Bình, U Minh, Trần Văn Thời, Cái Nước, Phú Tân, Đầm Dơi, Năm Căn, Ngọc Hiển).

📊 Bảng 1: Diện tích, dân số và mật độ dân số 9 huyện / thành phố

1. Tổng quan & Dấu ấn lịch sử 300 năm

Thành phố Cà Mau hình thành từ thế kỷ 17 do lưu dân người Việt lập “xã Cà Mau”. Trải qua các thời kỳ: đạo Long Xuyên thời chúa Nguyễn (1714), huyện Long Xuyên thời Minh Mạng (1808), quận Cà Mau thuộc Bạc Liêu (1882), tỉnh An Xuyên (1956), tỉnh Minh Hải (1976), tái lập tỉnh Cà Mau (1997) và công nhận đô thị loại II năm 2010.

Dấu ấn lịch sử: Ao Soái và Ao Kho thời chúa Nguyễn Ánh đóng quân chống Tây Sơn; lá cờ Đảng đầu tiên xuất hiện ở ĐBSCL ngày 03/2/1930 tại bến đò Kinh 16 căng ngang sông Cà Mau do Chi bộ đầu tiên (Lâm Thành Mậu, Nguyễn Văn Chánh, Tăng Văn Hai, Phạm Ngọc Cừ) thực hiện; cờ Đảng tại Đình Tân Hưng ngày 01/5/1930; Vùng tập kết 200 ngày đêm năm 1954 chuyển quân ra Bắc.

2. Di tích, Thắng cảnh & Huyền sử tiêu biểu TP. Cà Mau (Sử liệu Huỳnh Minh & Vũ Hạnh Hiên)

• Quan Âm Cổ Tự & Tu sĩ Tô Xuân: Ngôi chùa cổ linh thiêng bậc nhất Cà Mau, nguyên khởi từ am tranh tu hành của tu sĩ Tô Xuân từ thời vua Minh Mạng. Ông là bậc chân tu cứu bệnh độ dân, khi viên tịch tại chùa Kiêm Chương được triều đình truy phong sắc hòa thượng, 2 cây tích trượng và tấm bia đá cổ.
• Vườn Chim Lâm Viên 19-5 (Giữa lòng thành phố): Theo chuyên khảo “Mũi đất Cà Mau” của Vũ Hạnh Hiên, đây là hiện tượng sinh thái độc đáo bậc nhất Việt Nam với hơn 10.000 cá thể chim hoang dã (cò trắng, quắm, vạc, điên điển...) chọn cư ngụ, sinh sản tự nhiên ngay giữa trung tâm đô thị náo nhiệt của TP. Cà Mau.
• Miếu Bà Mã Châu (Ngã ba sông Gành Hào – rạch Tắc Thủ): Lập năm 1831 (Minh Mạng năm thứ 12) khi dân làng phát hiện thi thể người phụ nữ hoàng tộc nhà Thanh dạt vào bờ sông. Ngôi miếu linh ứng được nhân dân khắp Lục tỉnh Nam Kỳ về chiêm bái vào ngày vía mùng 9 tháng 3 âm lịch hàng năm.
• Miếu Công Thần (Gia Long lập): Khi Nguyễn Ánh bôn tẩu từ Phú Quốc qua Cửa Lớn sông Bãi Háp ghé lại Cà Mau, ngài đã truyền lập tòa Miếu Công Thần để tưởng nhớ các binh sĩ tử trận, nay tọa lạc gần đình thần Tân Xuyên.
• Đình Thần Tân Hưng & Sắc phong vua Tự Đức: Được quan Kinh lược phó sứ Phan Thanh Giản dâng sớ xin vua Tự Đức ban sắc phong Thành hoàng bổn cảnh ngày 29/11/1852 (Nhâm Tý). Đình do ông Triệu Vạn An và Hương cả Triệu Vạn Tượng tôn tạo, là nơi treo cờ Đảng đầu tiên tại Cà Mau ngày 01/5/1930.
• Chiếc Đồng Hồ Gạch Không Máy của Bác vật Lưu Văn Lang: Di tích nhật quỹ đo bóng mặt trời độc nhất vô nhị xây bằng gạch tàu đối chiếu hướng đông trước sân dinh tỉnh trưởng xưa, một phát minh khoa học đo thời gian độc đáo của kỹ sư công chánh đầu tiên tại Việt Nam.

Cái Nước là huyện trung tâm chuyển tiếp của tỉnh Cà Mau, có diện tích 417km², dân số trên 138.000 người. Tên gọi bắt nguồn từ rạch Cái Nước nơi dòng thủy triều hai biển giao thoa.

1. Huyền sử Ao Ngự & Ấp Giá Ngự (Tư liệu Huỳnh Minh)

Trong những năm tháng Nguyễn Ánh bôn tẩu lánh nạn quân Tây Sơn (1777 – 1783), ngài và đoàn tùy tùng đã dừng chân đồn trú tại rạch Cái Rắn (nay thuộc xã Tân Hưng, huyện Cái Nước). Giữa vùng đất nhiễm mặn thiếu nước ngọt nghiêm trọng, chúa Nguyễn đã lập bàn hương án khấn trời đất rồi truyền quân sĩ đào một cái giếng, kỳ diệu thay mạch nước ngọt thanh khiết phun trào. Về sau dân làng tu bổ thành Ao Ngự (Cái Rắn) tồn tại hơn 200 năm qua.

Khi đoàn thuyền tiếp tục hành trình ra sông Bãi Háp và dừng chân nửa tháng tại vàm rạch Cái Nước, dân chúng quanh vùng đến yết kiến "Ngài Ngự", từ đó địa danh Ấp Giá Ngự (xã Tân Hưng Đông) ra đời và trở thành căn cứ tiếp tế lương thực nổi tiếng trong hai cuộc kháng chiến.

2. Điểu Đình — Sân chim Nhà Thính (Bà Hính) lớn nhất thời xưa

Theo sách “Bạc Liêu Xưa” và “Đại Nam Nhất Thống Chí”, vùng đất Cái Nước xưa có một sân chim khổng lồ mang tên Điểu Đình (Sân chim Bà Hính / Nhà Thính) rộng hơn 7 mẫu tây chạy dài ven sông Bãi Háp. Hàng triệu cá thể chim trời (cò, diệc, vạc, le le, già đới, chàng bè sải cánh hơn 2 mét) tụ hội che rợp góc trời. Triều đình nhà Nguyễn xưa từng đánh thuế “Điểu đình” và cho thu hoạch lông chim xuất khẩu sang thương trường phương Đông.

3. Di tích & Thắng cảnh tiêu biểu

• Đầm Thị Tường (Đầm Bà Tường): “Biển Hồ giữa đồng bằng” dài hơn 12km, rộng 700ha, nơi bảo tồn hệ sinh thái bãi bồi độc đáo và di tích Khu căn cứ Tỉnh ủy Xẻo Đước.
• Di tích Lung Lá – Nhà Thể (xã Thạnh Phú): Nơi thành lập Tỉnh ủy lâm thời Cà Mau năm 1938.
• Chuyện Bà Mụ Trời (Trần Thị Hoa): Giai thoại tại Rạch Bàn, bà mụ Tư đỡ đẻ cho cọp cái sinh 2 cọp con khỏe mạnh và được cọp đền ơn heo rừng.

Năm Căn là huyện duyên hải cửa ngõ cực Nam, diện tích 495,40km². Tên gọi Năm Căn bắt nguồn từ năm 1092 khi nơi vàm rạch Tắt đi qua sông Bãi Háp thuở sơ khai chỉ có một trại đóng đáy vỏn vẹn cất 5 căn nhà lá của dân chài. Năm 1935, Thống đốc Nam Kỳ Pagès đi kinh lý đã ký quyết định hợp nhất Năm Căn và Viên An thành phân quận hành chính.

1. Di tích Chiếc Thuyền Ngự vùi lấp tại rừng Năm Căn

Theo sử khảo của Huỳnh Minh, trên đường bôn tẩu vào rừng sâu U Minh Hạ, chúa Nguyễn Ánh đã dong thuyền ngự theo sông Bãi Háp và Cửa Lớn. Khi bị quân Tây Sơn truy kích ráo riết, chúa buộc phải bỏ lại chiếc thuyền ngự để lên bộ thoát thân. Trải qua hơn một thế kỷ, phù sa bồi lắng biến bãi biển thành rừng rậm bao phủ toàn bộ thân thuyền, chỉ còn nhô mũi thuyền trên mặt đất, trở thành di tích lịch sử linh thiêng của người đi rừng Năm Căn.

2. Vựa Than Đước & Nghề Đóng Đáy Hàng Khơi

Năm Căn được mệnh danh là “Kho vàng đen của Nam Bộ”. Thống kê lịch sử ghi nhận toàn quận từng có tới 634 miệng lò than cung cấp hàng trăm ngàn tấn than đước chất lượng cao cho Sài Gòn và xuất khẩu. Cùng với nghề hầm than, nghề giăng đáy bắt tôm cá tại cửa Ông Trang, Gò Công và sông Bãi Háp với hơn 3.000 miệng đáy đã tạo nên nguồn sản lượng hàng ngàn tấn tôm khô nổi tiếng.

3. Các điểm du lịch tiêu biểu

• Lâm ngư trường 184: Khu bảo tồn sinh thái rừng ngập mặn Năm Căn với cầu khỉ xuyên rừng đước nguyên sinh.
• Làng nghề Bánh phồng tôm Hàng Vịnh: Đệ nhất bánh phồng tôm đất sông nước Năm Căn.
• Vựa Cua Năm Căn chính gốc: Vùng sinh thái phù sa mặn nuôi dưỡng cua gạch, cua thịt ngon nhất Việt Nam.

1. Tổng quan Ngọc Hiển & Anh hùng Phan Ngọc Hiển

Huyện cực Nam Tổ quốc, bờ biển 98km. Tên huyện vinh danh Anh hùng Liệt sĩ Phan Ngọc Hiển (1910 - 1941) — lãnh đạo cuộc Khởi nghĩa Hòn Khoai đêm 13/12/1940.

• Đền thờ Bác Hồ xã Viên An: Khởi công ngày 10/9/1969, đền thờ Bác sớm nhất tỉnh Cà Mau.
• Cồn Ông Trang & Bến Vàm Lũng: Điểm tiếp nhận vũ khí đường Hồ Chí Minh trên biển đoàn 125 và 962, xác tàu không số 69.
• Sinh học cây rừng ngập mặn: Cây Đước rễ nơm cá 3m; Cây Mấm Đen rễ phổi đũa ngược; Cây Giá mủ trắng; Cây Su Ổi trái tròn 10-15cm.

2. Cột mốc GPS 0001, Cột cờ Hà Nội, Biển Khai Long & Hòn Khoai

• Công viên Văn hóa - Du lịch Mũi Cà Mau: Mốc tọa độ Quốc gia GPS 0001 (1995); Panô biểu tượng con tàu (2003); Vọng lâm đài 21m; Kè chống sạt lở 230 tỷ (2km); Cột cờ Hà Nội mô phỏng kiến trúc Thăng Long; Cầu làng rừng 850m xuyên tán rừng đước; Sân bay trực thăng quân sự Đất Mũi.
• Xóm nhà không cửa: Ấp Mũi, xã Đất Mũi có hơn 80% nhà không làm cửa thể hiện sự thuần hậu, an ninh tuyệt đối của cư dân xứ biển.
• Đảo Hòn Khoai & Biển Khai Long: Đảo cách đất liền 14,6km, đỉnh cao 318m, Hải đăng đá hộc xây từ năm 1920 cao 14m — nơi nổ ra Khởi nghĩa Hòn Khoai; Bãi biển Khai Long với bãi cát vàng mịn màng, chiêm bái Tượng Phật Bà Nam Hải cao 20m hướng ra biển Đông.

3. Đặc sản & Làng nghề truyền thống Đất Mũi

• Ba khía muối Rạch Gốc: Ba khía ăn trái mắm chín thịt chắc ngọt, muối nước biển theo bí quyết gia truyền.
• Cá thòi lòi nướng muối ớt: Đặc sản sinh vật kỳ lạ biết leo cây, thịt dai ngọt thơm nức.
• Nghề vót đũa đước Đất Mũi: Đũa làm từ thân cây đước già trên 20 năm, vân gỗ đỏ sậm bóng loáng, không cong vênh nấm mốc.
• Tôm khô Rạch Gốc & Nuôi hàu lồng: Tôm đất sinh thái phơi tự nhiên đỏ au ngọt lịm; hàu lồng béo ngậy nuôi ven sông Cửa Lớn.

Huyện U Minh có diện tích 774,14km², là thủ phủ của hệ sinh thái đất ngập nước than bùn rừng tràm trù phú bậc nhất Đông Nam Á.

3. Tinh Hoa Ẩm Thực Khẩn Hoang Rừng Tràm (Nhà văn Sơn Nam)

Theo nhà văn Sơn Nam trong chuyên khảo “Thực chất và biến dạng của các món ăn Nam bộ”, ẩm thực phương Nam mang đậm dấu ấn khẩn hoang sinh tồn với triết lý “ăn mặn uống đậm, bốn vị chua - cay - mặn - ngọt hài hòa”:

• Lẩu Mắm Đồng Quê Ăn Kèm 20 Loại Rau Rừng: Nồi lẩu mắm cá sặc, cá linh bốc khói nghi ngút ăn kèm hơn 20 thứ rau rừng hoang dã hái từ bưng biền: đọt choại Cà Mau, bông súng, đọt xoài non, đọt chùm ruột, đọt chiếc, lá tai tượng, đọt cơm nguội, rau dừa chỉ, bắp chuối hột, rau đắng biển... Mỗi ngọn rau là một bài thuốc dân gian thanh nhiệt giải độc.
• Cá Lóc Nướng Trui Rơm & Cá Rô Kho Tộ: Cá lóc đồng rừng tràm tươi rói cắm que tre nướng vùi trong đống rơm khô rực lửa, chấm muối ớt hột chanh; Cá rô mề béo ngậy kho trong tộ đất nung sền sệt đậm đà (phát triển từ cái mẻ kho đất thuở hàn vi).
• Cháo Ám Cá Lóc Rừng Nấu Nước Cốt Dừa: Món cháo cá truyền thống nấu gạo mới với nước cốt dừa béo bùi, rắc gừng tươi và hành hoa thơm nức.
• Đặc Sản Đệ Nhất "Con Đuôn Chà Là" (Hồ Đa Tử): Ấu trùng béo ngậy sinh trưởng trong đọt non cây chà là gai ngập mặn, từng là cống phẩm thượng hạng dâng vua chúa triều Nguyễn.

4. Sự tích Kinh Cạnh Đền & Công chúa Ngọc Hạnh (Năm 1783)

Theo sử gia Huỳnh Minh, năm 1783 khi Nguyễn Ánh đưa hoàng tộc lánh nạn vào rừng sâu U Minh, công chúa Ngọc Hạnh không quen phong sương chướng khí ngặt nghèo nên lâm trọng bệnh thương hàn qua đời giữa rừng già. Vua cùng vương mẫu vô cùng thương tiếc, cho an táng và lập đền thờ bên bờ kinh, từ đó nhân dân gọi là Cạnh Đền (thuộc vùng Ninh Thạnh Lợi – U Minh) với câu ca dao truyền tụng:

5. Sự tích Kinh Chắc Băng

Dòng kênh Chắc Băng nối liền sông Trèm Trẹm với sông Cái Lớn. Giai thoại kể rằng khi Nguyễn vương lâm bệnh thập tử nhất sinh trên thuyền chuẩn bị sang Xiêm, ngài từng ngậm ngùi trăn trối: “Cơn bệnh ngặt nghèo này... Chắc trẫm phải băng rồi!”. Về sau ngài qua khỏi, dân gian nhớ lời ấy mà gọi là Kinh Chắc Băng (đồng thời chữ Chắc Băng cũng có nguồn gốc từ thổ ngữ Chân Lạp cổ).

1. Sự tích Sông Ông Đốc & Đốc Binh Huỳnh cứu chúa

Theo tài liệu “Bạc Liêu Xưa”, tên gọi sông Ông Đốc (sông Đốc Huỳnh / Huỳnh Giang) bắt nguồn từ sự kiện năm Quý Mão (1783). Khi quân Tây Sơn kéo đến tấn công căn cứ Tân Khánh, vị chỉ huy quân tình nguyện địa phương là Đốc binh Huỳnh (Đốc Hoàng) đã kiên quyết xin chúa Nguyễn Ánh rút lui an toàn, còn mình ở lại chỉ huy nghĩa quân cầm chân giặc cho đến hơi thở cuối cùng. Để tưởng nhớ công đức hy sinh anh dũng của ông, nhân dân đã đặt tên cho dòng sông là sông Ông Đốc và lập chợ Huỳnh Giang sầm uất.

2. Huyền sử Cá Sấu Tân Ngạc Ngư Long & Rái Cá Đại Tướng Quân

Khi đoàn chiến thuyền của Nguyễn Ánh dong ruổi trên sông Ông Đốc định vượt biển ra Phú Quốc, bỗng một đàn cá sấu khổng lồ nổi lên đặc nghẹt cản đường đúng 3 lần. Nhận thấy điềm báo lạ, chúa Nguyễn cho thuyền quay lại và phái thám tử do thám, phát hiện quân Tây Sơn đang phục kích dày đặc ngoài cửa biển. Lần khác, hai con rái cá lội qua đón đầu mũi thuyền báo hiệu bão lớn. Sau khi thống nhất đất nước, vua Gia Long đã ban sắc phong tặng cho đàn cá sấu danh hiệu “Tân Ngạc Ngư Long” và phong cho đôi rái cá tước vị “Lang Lại nhị đại tướng quân”.

Hòn Đá Bạc nằm vắt vẻo ngoài khơi vịnh Thái Lan thuộc xã Khánh Bình Tây, gồm cụm hòn nhô cao giữa biển xanh với nhiều tảng đá granite trắng xếp tầng tự nhiên hình thành Sân Tiên, Cầu Tiên, Giếng Tiên và chùa Hưng Huệ (lập năm 1956). Nơi đây ghi dấu chiến công vang dội của lực lượng An ninh nhân dân Việt Nam trong Kế hoạch phản gián CM12 (1981 - 1984), bẻ gãy âm mưu xâm nhập lật đổ của tổ chức phản động biệt kích lưu vong.

4. Khu lưu niệm Bác Ba Phi (Nghệ nhân kể chuyện dân gian)

Tọa lạc tại ấp Lung Tràm, xã Khánh Hải. Bác Ba Phi (tên thật Nguyễn Long Phi, 1884 – 1964) là nghệ nhân dân gian Nam Bộ lừng danh với kho tàng truyện cười trào phúng, lạc quan thể hiện tinh thần phóng khoáng, dũng cảm chinh phục thiên nhiên hoang dã của lưu dân khẩn hoang Cà Mau.

Diện tích 461,87km², bờ biển 27km. Di tích Biệt Khu Hải Yến - Bình Hưng: Căn cứ của tên phản động Nguyễn Lạc Hóa thảm sát dã man 1.675 cán bộ và đồng bào vô tội, hiện còn lưu giữ Cầu Vĩnh Biệt và 3 hố chôn tập thể (di tích quốc gia năm 2000). Thị trấn Cái Đôi Vàm với làng nghề khô cá khoai nổi tiếng.

Diện tích 639,39km², mật danh “Mười Cư” (301) trong kháng chiến, nơi thai nghén Nghị quyết 15.

• Cây Vú Sữa Miền Nam gửi Bác Hồ: Năm 1954 tại bờ kênh Chắc Băng, Má Lê Thị Sảnh (Má Tư Sảnh) xã Trí Phải gửi cây vú sữa con trồng trong gáo dừa dâng tặng Bác Hồ. Bác trồng cạnh nhà sàn Phủ Chủ tịch. Giống cây sau đó được nhân giống gửi lại trồng bên Đền thờ Bác Hồ xã Trí Lực.
• Đền Thờ Vua Hùng (Ấp Giao Khẩu, Xã Tân Phú): Ngôi đền thờ Vua Hùng duy nhất cực Nam Tổ quốc hơn 150 năm, di tích cấp tỉnh 2011, Giỗ Tổ mùng 10/3 âm lịch.
• Di tích thảm sát Kênh Máng Diệc: Ngày 17/3/1970 Mỹ - Ngụy ném bom bắn đại liên thảm sát 72 cán bộ đồng bào.
• Đình Thần Thới Bình: Sắc phong vua Tự Đức năm 1851; Tòa Thánh Ngọc Sắc Cao Đài (1929); Chùa Cao Dân (1922).

Huyện Đầm Dơi có diện tích 822,88km² (lớn nhất tỉnh Cà Mau). Nổi tiếng với cua biển gạch son đầm lầy, nghề làm muối Tân Thuận và truyền thống cách mạng kiên cường.

1. Hệ Thống 6 Sân Chim Đầm Dơi & Sân Chim Tân Duyệt 121ha (Vũ Hạnh Hiên)

Theo tài liệu khảo cứu “Mũi đất Cà Mau”, huyện Đầm Dơi sở hữu tới 6 sân chim lớn nhỏ với tổng diện tích lên tới 151 héc-ta. Trong đó, sân chim Tân Duyệt có quy mô lớn nhất (121 ha), là nơi cư trú sinh sản của hàng vạn loài chim quý hiếm và khu vườn dơi khổng lồ xếp hạng thứ ba cả nước sau Vườn Quốc gia Cúc Phương và Cát Tiên.

2. Kỷ Vật Lịch Sử: Chiếc Áo Lụa Bác Hồ Gửi Cụ Cao Triều Phát (1947)

Theo sử liệu của nhà nghiên cứu Phan Văn Hoàng trong “Nam Bộ Xưa & Nay”, nhân Ngày Thương binh toàn quốc đầu tiên (27/7/1947), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tặng chiếc áo lụa của mình để bán đấu giá ủng hộ thương binh. Cụ Cao Triều Phát (đại biểu Quốc hội khóa I, lãnh tụ Minh Chơn Đạo tại Bạc Liêu – Cà Mau) cùng tín đồ đã quyên góp số tiền kỷ lục 100.000 đồng (tương đương 100.000 giạ lúa) để đón nhận chiếc áo thiêng liêng.

Hồ Chủ tịch đã viết thư tay gửi cụ Cao Triều Phát và đồng bào Nam Bộ, khẳng định: “Chủ tịch nhất định thắng giặc, đem thống nhất độc lập thật sự cho nước nhà... Tôi đây quyết tâm ủng hộ cho đến ngày thành công!”. Cụ Cao đã trân trọng giữ bức thư và chiếc áo Bác Hồ trong ba-lô suốt những năm tháng kháng chiến tại rừng đước Cà Mau và chiến khu U Minh.

3. Di tích Nghĩa địa cổ binh sĩ Gia Long tại Tân Duyệt (1929)

Theo ghi chép của Huỳnh Minh, năm 1929 khi nhân dân đào đất xây cất quận đường tại làng Tân Duyệt (Đầm Dơi), đã phát hiện một nghĩa địa cổ của binh sĩ chúa Nguyễn Ánh tử trận trong cuộc giao tranh với quân Tây Sơn. Khi khai quật tìm thấy nhiều nút áo bằng mã não, nữ trang tinh xảo và vật dụng quý tộc mang dấu ấn hoàng triều.

4. Làng Nghề Chiếu Tân Duyệt & Tình Anh Bán Chiếu

Làng chiếu lác Tân Duyệt là cái nôi dệt chiếu thủ công truyền thống rực rỡ sắc màu, nguồn cảm hứng bất hủ để Soạn giả Viễn Châu sáng tác nên tuyệt phẩm vọng cổ “Tình anh bán chiếu” qua tiếng hát vàng ngọc của NSND Út Trà Ôn.

5. Di tích lịch sử hào hùng

• Chiến thắng Chà Là (23/11/1963): Bẻ gãy chiến thuật trực thăng vận, bắn rơi 19 máy bay giặc.
• Trận Mương Điều (18/5/1947): Đánh chìm tàu chiến Lieutenant với sáng kiến đắp đập tát cạn sông thu toàn bộ súng pháo giặc.
• Tượng đài Nữ Anh hùng Dương Thị Cẩm Vân: Biểu tượng Nữ kiện tướng chiến hào ngã ba sông Đầm Dơi.

1. Lịch sử Bản Dạ Cổ Hoài Lang & Quan Niệm "Đờn Ca Như Ra Trận" của Nhạc Khị

Theo chuyên khảo “Đờn ca tài tử Nam bộ” của Huỳnh Khánh và “Bạc Liêu Xưa” của Huỳnh Minh, Bạc Liêu – Cà Mau là trung tâm đỉnh cao của nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ. Năm 1919 – 1920, Nhạc sư Cao Văn Lầu (Sáu Lầu, 1892 – 1976) tại làng Vĩnh Lợi đã sáng tác khúc “Dạ Cổ Hoài Lang” (Đêm khuya nghe tiếng trống nhớ chồng) gồm 20 câu nhịp tư bất hủ.

Linh hồn của phong trào đờn ca tài tử vùng đất này là Hậu tổ Nhạc Khị (Hai Khị) – người thầy mẫu mực với tôn chỉ nghệ thuật nổi tiếng:

Dưới sự đào tạo nghiêm cẩn của Nhạc Khị, hàng loạt nhạc sư tài hoa đã làm rạng danh quê hương tại các kỳ thi đờn ca tài tử Sài Gòn (1935, 1938):

• Nhạc sư Ba Chột (con Nhạc Khị): Tác giả các kiệt tác cổ nhạc Tử Bửu Liên Thành, Mẫu Đơn Thuấn Hoa, Trường Tương, Liêu Giang.
• Nhạc sư Bảy Kiên, Mười Khói, Hai Thơm, Cô Ba Vàm Lẻo: Những bậc tài danh đờn sến, đờn kìm và danh ca điêu luyện.
• Cố Soạn giả Mộng Vân: Bậc thầy cải lương với hàng trăm bản tuồng tích canh tân: Tân xá phí, Phong nguyệt, Sơn đông hướng mã.
• Soạn giả Trịnh Thiên Tư: Xuất bản “Ca nhạc cổ điển điệu Bạc Liêu” (1962) sáng chế hệ thống ký âm cổ nhạc dân tộc.
• Soạn giả Viễn Châu: Sáng tác tuyệt phẩm “Tình anh bán chiếu” gắn với làng chiếu Tân Duyệt (Đầm Dơi), đưa tiếng hát NSND Út Trà Ôn vang danh muôn thuở.