ĐỊA CHÍ & CẨM NANG DU LỊCH CÀ MAU

1. Lịch sử hình thành vùng đất Cà Mau

Là một tỉnh thuộc Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), lịch sử thành tạo Cà Mau gắn liền với lịch sử thành tạo khu vực. Nhiều tài liệu nghiên cứu địa chất ĐBSCL đã ghi nhận: cách đây khoảng 6 triệu năm, vào chu kỳ tạo sơn Tân sinh, toàn khu vực đã chìm xuống biển, hình thành các bồn nhận trầm tích Nêôgen và Đệ tứ, hai thành tạo này ở Bạc Liêu, Cà Mau có chiều dày từ 70 đến 120m. Khu vực lại được nổi lên vào thời tiền băng hà Hôlôxen (mực nước biển thấp hơn hiện nay khoảng 120m), lục địa châu Á mở rộng tới Xumatơra (Inđônêxia). Thời kì băng tan (cách đây 17 đến 20 ngàn năm), nước biển dâng lên, tới độ cao cực đại, toàn bộ khu vực lại chìm dưới biển. Khoảng 5.000 năm trước, mực nước biển cao hơn hiện nay khoảng 4 đến 5 mét. Cùng với sự sụt võng của tầng phù sa cổ Pleistoxen và đóng góp to lớn trong sự bồi đắp của biển và sông Mêkông, tầng vật liệu giàu sét Hôlôxen càng dày lên. Sự sụt võng không đều của tầng Pleitoxen làm thành tạo Hôlôxen càng dày khi tiến về phía Nam. Khu vực Bạc Liêu, Cà Mau, lớp trầm tích này dày hàng trăm mét. Thời kì sau đó là biển thoái, mực nước hạ thấp dần, các lớp trầm tích mới có nguồn gốc khác nhau hình thành, phủ trên trầm tích biển: trầm tích sông, trầm tích sông - biển, trầm tích lòng sông cổ, trầm tích đầm lầy - biển, trầm tích than bùn v.v...

Cách đây khoảng 2.500 năm, phần lớn ĐBSCL đã được nổi lên và được phủ các cánh rừng ngập mặn hoặc ngập lợ. Riêng đồng bằng rìa châu thổ (vùng bán đảo Cà Mau) vẫn tiếp tục nhận sự bồi tụ của các dòng phù sa ven bờ, vừa mở rộng đồng bằng, vừa nâng cao bề mặt.

Với thềm lục địa mở rộng, biển nông, và bãi biển thoải, dòng biển Đông - Bắc ổn định vận chuyển vật liệu bồi tụ, mở rộng nhanh vùng Đất Mũi Cà Mau. Đoạn từ Đất Mũi đến Bảy Háp mỗi năm bồi mở thêm 40 đến 50m. Đất bãi bồi rộng cả chục ngàn hécta. Bên cạnh đó, cũng có những đoạn bờ biển đang diễn ra quá trình sụt lở. Đoạn bờ biển sụt lở nghiêm trọng nhất là từ Gành Hào tới Hố Gùi, khoảng hơn 33m/năm, Nam Hố Gùi đến Bắc Vàm Sấy, khoảng gần 23m/năm. Trung bình mỗi năm, diện tích đất lở của tỉnh lên tới hàng trăm hécta.

Nằm xa đới bồi tụ trực tiếp và thường xuyên của sông Cửu Long nên Cà Mau có địa hình thấp. Phần lớn lãnh thổ Cà Mau thuộc đồng bằng thấp, khá bằng phẳng, có độ cao từ 0,5m đến 1,5m. Hướng địa hình nghiêng dần từ Bắc xuống Nam, từ Đông Bắc xuống Tây Nam. Những vùng trũng cục bộ Thới Bình, Cà Mau nối liền với Phước Long, Hồng Dân, Giá Rai (thuộc tỉnh Bạc Liêu) thuộc vùng trũng trung tâm bán đảo Cà Mau, quan hệ với địa hình lòng sông cổ. Những ô trũng U Minh, Trần Văn Thời là những vùng “trũng treo” nội địa được giới hạn bởi đê tự nhiên của dòng sông Ông Đốc, sông Cái Tàu, sông Trẹm và gờ đất cao ven biển Tây. Vùng “trũng treo” này trước đây quanh năm đọng nước, trở thành vùng đầm lầy phèn và phát triển mạnh tập đoàn thực vật úng phèn. Rừng tràm U Minh Hạ thuộc Cà Mau vào đầu thập kỉ tám mươi còn có diện tích hàng trăm ngàn héc ta. Qua nhiều thế hệ, các bồn trũng này dần được lấp đầy nhờ xác thực vật bị phân huỷ thành lớp than bùn, có nơi dày cả thước. Con người, thông qua hoạt động sản xuất cũng tác động rất lớn tới địa hình tự nhiên của tỉnh. Hàng ngàn ki lô mét kênh, mương, đường xá với hàng triệu mét khối đất được đào đắp trong nhiều thế hệ đã làm thay đổi đáng kể hình dạng bề mặt đồng bằng.

Bộ phận đảo ở Vịnh Thái Lan và Biển Đông diện tích nhỏ (xấp xỉ 0,2% diện tích đất liền của tỉnh). Đây là những mảnh sót lại của tầng nham cổ sụt võng. Nhiều tài liệu ghi nhận tuổi tuyệt đối của nó tới hơn 180 triệu năm (thuộc Jura giữa - Trung sinh). Hòn Buông có đỉnh cao 50m, Hòn Chuối 150m, Hòn Khoai tới 318m. Những đảo này có vị trí hết sức quan trọng trong việc khai thác biển, phát triển du lịch và bảo vệ chủ quyền vùng biển của tỉnh, của Tổ quốc.

2. Địa danh Cà Mau qua các thời kỳ lịch sử

Vào khoảng cuối thế kỷ XVI và những năm đầu thế kỷ XVII, lưu dân người Việt, Hoa, Khmer đến cư trú và sinh sống, hình thành “Xã Cà Mau”. Đầu thế kỷ XVIII, khi vùng đất này thuộc quyền quản lý của chúa Nguyễn, “Xã Cà Mau” thuộc trấn Hà Tiên.

Năm 1708, vùng đất Cà Mau do Mạc Cửu quản lý (lúc này ông làm Tổng binh trấn Hà Tiên). Mạc Cửu, di thần nhà Minh (Trung Quốc), không phục nhà Thanh, bỏ nước ra đi, đến vùng Mang Khảm (Hà Tiên), lập ra những xóm, thôn đầu tiên. Sau khi khai thác định cư khu vực Nam Sông Hậu, Mạc Cửu dâng vùng đất này (từ Hà Tiên đến Cà Mau) cho chúa Nguyễn.

Đến năm 1757, chúa Nguyễn Phúc Khoát thu nhận thêm vùng đất Ba Thắc, lập ra Trấn Giang (Cần Thơ), Trấn Di (Sóc Trăng, Bạc Liêu). Toàn bộ vùng đất phương Nam thuộc về chúa Nguyễn.

Đến thời Vua Minh Mạng (1820 – 1840), “Xã Cà Mau” được nâng lên thành huyện Long Xuyên, thuộc tỉnh Hà Tiên.

Năm 1882, khi xâm chiếm nước ta, thực dân Pháp thành lập tỉnh Bạc Liêu là tỉnh thứ 21 của Nam Kỳ. Cà Mau là một trong 4 quận của tỉnh Bạc Liêu, là Cà Mau, Vĩnh Châu, Vĩnh Lợi và Giá Rai.

Năm 1947, thực dân Pháp sáp nhập quận Phước Long của tỉnh Rạch Giá vào tỉnh Bạc Liêu.

Từ năm 1947 đến 1950, Xứ ủy Nam bộ quyết định sáp nhập quận An Biên và Phước Long của tỉnh Rạch Giá vào tỉnh Bạc Liêu (đổi tên Phước Long thành Hồng Dân) và thành lập thêm 2 huyện mới là Ngọc Hiển và Trần Văn Thời. Huyện Ngọc Hiển thành lập cuối năm 1947, huyện Trần Văn Thời thành lập 1950. Ngày 25/3/1948, Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ban hành Sắc lệnh số 148/SL bãi bỏ các danh từ phủ, châu, quận. Cấp trên cấp xã và dưới cấp tỉnh nhất luật gọi là cấp huyện.

Ngày 5/9/1954, Xứ ủy quyết định thành lập hai tỉnh Rạch Giá và Hà Tiên, Tỉnh ủy Bạc Liêu giao hai huyện Hồng Dân và An Biên cho Rạch Giá. Địa giới Bạc Liêu còn lại các huyện Vĩnh Châu, Vĩnh Lợi, Giá Rai, Cà Mau, Trần Văn Thời, Ngọc Hiển, Thới Bình và thị xã Bạc Liêu (huyện Thới Bình thành lập ngày 20/6/1956, theo tài liệu của chính quyền ngụy).

Ngày 9/3/1956, Chính quyền Sài Gòn lấy quận Cà Mau thời Pháp thuộc thành lập tỉnh Cà Mau (theo Sắc lệnh số 32-NV của Tổng thống Việt Nam Cộng hòa). Đến ngày 22/10/1956 (theo Sắc lệnh 143-NV của Tổng thống Việt Nam Cộng hòa), đổi tên tỉnh Cà Mau thành tỉnh An Xuyên. Ngày 5/8/1957, Bộ trưởng Bộ Nội vụ VNCH ký ban hành Nghị định số 246-BNV/NC/NĐ về việc tỉnh An Xuyên có 6 quận: Quản Long, Thới Bình, sông Ông Đốc, Đầm Dơi, Cái Nước, Năm Căn. Tỉnh lỵ là Quản Long. Các huyện còn lại của tỉnh Bạc Liêu sáp nhập vào tỉnh Sóc Trăng, thành lập tỉnh Ba Xuyên. Về phía chính quyền cách mạng trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ lấy mật danh là U1.

Ngày 27/11/1973, Khu ủy Khu Tây Nam bộ quyết định tái lập tỉnh Bạc Liêu (tỉnh Cà Mau giao huyện Giá Rai cho tỉnh Bạc Liêu).

Sau khi miền Nam giải phóng, đến ngày 1/1/1976, hai tỉnh Cà Mau – Bạc Liêu hợp nhất thành tỉnh Cà Mau – Bạc Liêu. Ngày 10/3/1976, tên tỉnh Cà Mau – Bạc Liêu đổi thành tỉnh Minh Hải. Ngày 1/1/1997, tỉnh Minh Hải được tách thành hai tỉnh Cà Mau, Bạc Liêu cho đến nay.

1. Đặc điểm tự nhiên

1.1 Vị trí địa lý hành chính

Cà Mau là tỉnh cực Nam của Tổ quốc, được tái lập ngày 1/1/1997, tách ra từ tỉnh Minh Hải. Lãnh thổ gồm hai phần: phần đất liền và vùng biển chủ quyền.

Phần đất liền, Cà Mau có diện tích 5.294km², bằng 1,58% diện tích cả nước, chiếm 12,97% diện tích và đứng hàng thứ 7 trong khu vực ĐBSCL. Điểm cực nam: 8°34’ vĩ độ bắc, thuộc xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển. Điểm cực bắc: 9°33’ vĩ độ Bắc, thuộc xã Biển Bạch, huyện Thới Bình. Theo đường chim bay, từ bắc tới nam: 100km. Điểm cực Đông: 105°25’ kinh độ đông, thuộc xã Tân Thuận, huyện Đầm Dơi. Điểm cực tây: 104°43’ kinh độ đông, thuộc xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển. Từ tây sang đông: 68km.

Cà Mau tiếp giáp với các tỉnh: Kiên Giang ở phía bắc (ranh giới 63km) và Bạc Liêu ở phía đông bắc (ranh giới 75km). Cà Mau còn tiếp giáp hai biển, có bờ biển với tổng chiều dài 254km. Phía tây giáp biển Tây (vịnh Thái Lan), bờ biển dài 148km; phía đông nam và Nam giáp Biển Đông, bờ biển dài 106km.

1.2 Địa hình & Sinh thái

Cà Mau là vùng đất trẻ, được bồi lắng bởi hai dòng hải lưu Bắc – Nam. Tại Đất Mũi Cà Mau phù sa lắng đọng thành những bãi bồi rộng lớn, vươn ra khơi xa. Mỗi năm đất lấn thêm ra biển từ 80 đến 100 mét. Người ta thường nói “ở Cà Mau đất biết nở, cây biết đi”.

Cà Mau có 2 khu rừng ngập nước là rừng tràm U Minh Hạ và rừng đước Năm Căn, Ngọc Hiển. Rừng Cà Mau có giá trị sinh học cao, giá trị kinh tế và phòng hộ lớn. Năm 2009, rừng Cà Mau được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới.

1.3 Khí hậu & Bão Linda 1997

Khí hậu cận xích đạo gió mùa, nền nhiệt cao ổn định (26-27°C), lượng mưa trung bình năm gần 2.400mm (cao nhất ĐBSCL), mùa mưa chiếm 90% lượng mưa. Thế kỉ XX, Cà Mau chịu ảnh hưởng trực tiếp của hai trận bão lớn năm 1904 và trận bão số 5 (Linda) ngày 02/11/1997 gây thiệt hại hơn 2.700 tỷ đồng.

1.4 Hệ thống sông rạch huyết mạch

• Sông Bảy Háp: Dài hơn 50km nối sông Gành Hào với cửa Bảy Háp, gần cửa mở rộng hơn 250m như vịnh biển.
• Sông Cửa Lớn: Nối hai cửa Bồ Đề (Biển Đông) và Ông Trang (Biển Tây), dài 58km, rộng trung bình 200m sâu 12-20m, dòng truyền triều độc nhất vô nhị.
• Sông Ông Đốc: Dài hơn 60km nối TP. Cà Mau với biển Tây qua các thị trấn sầm uất.
• Sông Cái Tàu: Dài 43km chảy qua rừng tràm U Minh ra cửa Tiểu Dừa.
• Sông Trèm Trẹm: Dài 36km (phần Cà Mau) nước mùa mưa màu đỏ sậm đặc trưng xứ tràm.
• Đầm Bà Tường (Đầm Thị Tường): Rộng hơn 700ha, dài hơn 10km, rộng 1-2km sâu 2-3m, đầm nước tự nhiên lớn nhất ĐBSCL hình cây đàn ghita.
• Sông Gành Hào & Sông Đầm Dơi: Sông Gành Hào dài 56km; sông Đầm Dơi dài 45km nối Gành Hào với Cửa Lớn.

1.5 Địa lý sinh vật rừng Đước & rừng Tràm

Rừng ngập mặn đứng thứ hai thế giới chỉ sau rừng cửa sông Amazôn (51 loài cây). Diễn thế sinh thái: cây Mấm đen/Mấm trắng tiên phong giữ bùn, kế tiếp là Đước vòi, Giá, Dà, Vẹt vươn lên giữ đất bồi. Rừng tràm U Minh Hạ có 173 loài thực vật, 4 loài tràm (tràm phấn, tràm sắn, tràm cườm, tràm phướn), dây choại bạt ngàn và thảm than bùn hàng triệu tấn.

1.6 Bốn đặc điểm lớn của thiên nhiên Cà Mau

1. Đồng bằng trẻ nhất ĐBSCL, đất bồi lấn biển 80-100m/năm.
2. Cận xích đạo gió mùa, lượng mưa lớn nhất miền Tây.
3. Bán đảo giáp 2 biển độc nhất vô nhị (bờ biển dài 254km).
4. Phân hóa sinh thái chuyển tiếp kỳ thú giữa đầm lầy ngọt than bùn và rừng ngập mặn biển.

1. Dân cư và Đơn vị hành chính

Dân số 1.216.388 người, mật độ 230 người/km². Kinh chiếm 97%, Khmer gần 2%, Hoa và dân tộc khác. Tỉnh có 9 đơn vị hành chính cấp huyện gồm TP. Cà Mau và 8 huyện (Thới Bình, U Minh, Trần Văn Thời, Cái Nước, Phú Tân, Đầm Dơi, Năm Căn, Ngọc Hiển).

Bảng 1: Diện tích, dân số và mật độ dân số phân theo huyện, thành phố

1. Tổng quan & Dấu ấn lịch sử 300 năm

Thành phố Cà Mau hình thành từ thế kỷ 17 do lưu dân người Việt lập “xã Cà Mau”. Trải qua các thời kỳ: đạo Long Xuyên thời chúa Nguyễn (1714), huyện Long Xuyên thời Minh Mạng (1808), quận Cà Mau thuộc Bạc Liêu (1882), tỉnh An Xuyên (1956), tỉnh Minh Hải (1976), tái lập tỉnh Cà Mau (1997) và công nhận đô thị loại II năm 2010.

Dấu ấn lịch sử: Ao Soái và Ao Kho thời chúa Nguyễn Ánh đóng quân chống Tây Sơn; lá cờ Đảng đầu tiên xuất hiện ở ĐBSCL ngày 03/2/1930 tại bến đò Kinh 16 căng ngang sông Cà Mau do Chi bộ đầu tiên (Lâm Thành Mậu, Nguyễn Văn Chánh, Tăng Văn Hai, Phạm Ngọc Cừ) thực hiện; cờ Đảng tại Đình Tân Hưng ngày 01/5/1930; Vùng tập kết 200 ngày đêm năm 1954 chuyển quân ra Bắc.

2. Di tích & Danh lam tham quan tiêu biểu

• Sắc tứ Quan Âm cổ tự (Chùa Phật Tổ): Khai sơn năm 1840 bởi Tô Quang Xuân (Hòa thượng Thích Trí Tâm). Cảm hóa thú dữ có cọp đến nghe kinh (Tháp Sư Cậu). Vua Thiệu Trị năm 1842 ban sắc phong "Sắc Tứ Quan Âm Cổ Tự". Mái hình quả ấn, đắp nổi Lưỡng long tranh châu và cá hóa long.
• Nhà Dây Thép: Xây năm 1910 tại Phường 2, di tích quốc gia 2011, đầu mối liên lạc bí mật của Đảng thời Pháp thuộc.
• Hồng Anh Thư Quán: Số 43 Phạm Văn Ký, P.2, di tích quốc gia 1992, nơi thành lập Chi hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên năm 1928.
• Đình Tân Hưng: Xây năm 1907 tại xã Lý Văn Lâm, di tích quốc gia 1992, căn cứ Mặt trận Tân Hưng năm 1945.
• Chùa Bà Mã Châu (Thiên Hậu Cung): Xây năm 1882 tại Phường 2 bởi cộng đồng người Hoa Triều Châu với giếng trời Thiên tỉnh và đá vận chuyển từ Hạ Môn - Phúc Châu.
• Chùa Monivongsa Bopharam: Xây năm 1964 tại Phường 1, chánh điện vàng rực cao 32m mang kiến trúc Khmer Nam Bộ độc đáo.
• Khu tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh & Sân chim nội ô: Khóm 1, Phường 1, diện tích 6,2ha và sân chim tự nhiên hơn 14.000 cá thể chim muông.

1. Căn cứ cách mạng & Thắng cảnh Cái Nước

Diện tích 395,14km², dân số 138.167 người. Trung tâm giữa tỉnh, gắn liền với các di tích:

• Rạch Long Ẩn & Ao Ngự: Rạch Cái Rắn, dài 7km, dấu tích Nguyễn Ánh đào ao ngọt trên nền đất sét ngăn mặn.
• Rạch Rau Dừa (Giao Dừa): Vòm dừa nước rậm rạp giao ngọn vào nhau tối mịt như chạng vạng trong "Cà Mau Xưa".
• Căn cứ Tỉnh ủy Lung Lá - Nhà Thể: Ấp Trần Độ, xã Thạnh Phú, căn cứ 1938-1940 họp triển khai Khởi nghĩa Nam Kỳ và phát hỏa Hòn Khoai.
• Căn cứ Tỉnh ủy Xẻo Đước: Ấp Xẻo Đước, xã Phú Mỹ, căn cứ suốt 15 năm kháng Mỹ (1960-1975).
• Đền Thờ Bác Hồ Thị Trấn Cái Nước: Xây dựng từ lời thề năm 1974, khánh thành ngày 29/3/1975 trên nền trại giam của giặc.
• Cầu Đầm Cùng & Đầm Thị Tường: Cầu dài 2.050m nối thông QL1A; Đầm Thị Tường rộng 700ha hình cây đàn ghita, truyền thuyết Bà Tường xua chim Chúa Hổ.
• Đặc sản Dưa bồn bồn Tân Hưng Đông: Cây bồn bồn muối nước vo gạo giòn chua ngọt trứ danh.

1. Nguồn gốc 200 năm, Lâm ngư trường 184 & Làng nghề

Địa danh bắt nguồn từ 200 năm trước khi Chệc Hột dựng 5 căn trại đóng đáy tại ngã tư sông. Diện tích 495,40km².

• Trận chiến thắng Bến Dựa: Ngày 19/3/1960 Tiểu đoàn Ngô Văn Sở diệt đại đội thủy quân lục chiến giặc.
• Bia Ấn Loát Đặc Biệt Nam Bộ: Xã Hàm Rồng, nơi in giấy bạc tài chính kháng Pháp.
• Vườn chim Tư Na: Rộng 30ha với hơn 100.000 cá thể chim thuộc 74 loài sách đỏ.
• Lâm ngư trường 184: Xã Tam Giang, khu bảo tồn 252ha đường cầu xi măng xuyên rừng đước nguyên sinh.
• Sông Cửa Lớn & Nghề đóng đáy: Nghề đáy hàng cặm và đáy hàng bè; nghề săn cá dứa bằng xà búp 3 mũi thép; Cầu Năm Căn 650 tỷ; Chợ trôi Năm Căn; Sông Bảy Háp và tích 7 háp tôm khô (42.000kg).
• Làng nghề Hầm than Đước: Lò gạch tròn hầm qua 3 giai đoạn: Lửa dương (4-7 ngày khói trắng), Lửa âm (4-7 ngày khói ngũ sắc cay gắt), Ủ chín (10-15 ngày khói xanh thơm khoai lang nướng).
• Bánh phồng tôm Hàng Vịnh: 100% tôm đất tươi trộn bột hảo hạng.

1. Phan Ngọc Hiển, Mốc GPS 0001 & Di sản Đất Mũi

Huyện cực Nam Tổ quốc, bờ biển 98km. Tên huyện vinh danh Anh hùng Liệt sĩ Phan Ngọc Hiển (1910 - 1941) — lãnh đạo cuộc Khởi nghĩa Hòn Khoai đêm 13/12/1940.

• Đền thờ Bác Hồ xã Viên An: Khởi công ngày 10/9/1969, đền thờ Bác sớm nhất tỉnh Cà Mau.
• Cồn Ông Trang & Bến Vàm Lũng: Điểm tiếp nhận vũ khí đường Hồ Chí Minh trên biển đoàn 125 và 962, xác tàu không số 69.
• Sinh học cây rừng ngập mặn: Cây Đước rễ nơm cá 3m; Cây Mấm Đen rễ phổi đũa ngược; Cây Giá mủ trắng; Cây Su Ổi trái tròn 10-15cm.
• Công viên Văn hóa - Du lịch Mũi Cà Mau: Mốc tọa độ Quốc gia GPS 0001 (1995); Panô biểu tượng con tàu (2003); Vọng lâm đài 21m; Kè chống sạt lở 230 tỷ (2km); Cột cờ Hà Nội; Cầu làng rừng 850m; Sân bay trực thăng.
• Xóm nhà không cửa: Ấp Mũi, xã Đất Mũi có hơn 80% nhà không làm cửa.
• Đảo Hòn Khoai & Biển Khai Long: Đảo cách đất liền 14,6km, đỉnh cao 318m, Hải đăng đá hộc xây từ năm 1920 cao 14m; Biển Khai Long chiêm bái Tượng Phật Bà Nam Hải.
• Đặc sản & Làng nghề: Ba khía muối Rạch Gốc, Cá thòi lòi nướng muối ớt, Ốc len xào dừa, Nghề vót đũa đước, Tôm khô Rạch Gốc, Nuôi hàu lồng, Đóng đáy hàng khơi.

1. Địa danh, VQG U Minh Hạ & Nghề gác kèo ong

Địa danh “U Minh” xuất hiện từ trước thế kỷ XVII. Diện tích 774,14km².

• Sông Cái Tàu: Dài 43km, nơi nổ ra cuộc khởi nghĩa của hai anh em Đỗ Thừa Luông và Đỗ Thừa Tự (1872 - 1875).
• Sông Trẹm (Trèm Trẹm): Dài 42km nước đỏ sậm than bùn, cảm hứng tiểu thuyết "Bên dòng sông Trẹm" của Dương Hà.
• Làng rừng U Minh: Năm 1959 dựng gần 20 làng rừng đối phó Luật 10-59 của Mỹ - Diệm.
• Cụm Khí – Điện – Đạm Cà Mau (Khánh An): Đường ống khí PM3 325km; Nhà máy Điện 1.500MW (8 tỷ kWh/năm); Nhà máy Đạm 800.000 tấn/năm.
• Vườn Quốc gia U Minh Hạ: Diện tích 40.744ha (8.527ha vùng lõi nghiêm ngặt), 4 loài tràm: tràm phấn, tràm sắn, tràm cườm, tràm phướn. Vườn thú bán hoang dã Sông Trẹm và Vườn dâu Cái Tàu.
• Nghề gác kèo ong di sản: Tập đoàn Phong Ngạn gác kèo tràm nghiêng đón ong về làm tổ. 3 mùa khai thác mật: mùa ong hạn (tháng 1-3 mật đậm đặc), mùa ong nước (tháng 4-5) và mùa ong lỡ (tháng 11-12).
• Đặc sản ẩm thực: Mật ong hoa tràm nguyên chất, Cá lóc nướng trui vùi rơm, Lẩu mắm U Minh 20 loại rau đồng (Top 50 đặc sản VN 2012), Gỏi nhộng ong non, Rượu trái giác, Khô cá sặc bổi.

1. Bí thư Trần Văn Thời, Hòn Đá Bạc CM12 & Sông Đốc

Mang tên cố Bí thư Tỉnh ủy Trần Văn Thời. Diện tích 702,72km², dân số 188.568 người.

• Sông Ông Đốc: Dài 44km, gắn truyền thuyết Đô đốc Nguyễn Văn Vàng mặc hoàng bào cản giặc Tây Sơn cứu chúa Nguyễn Ánh; điểm tập kết ra Bắc 1954.
• Thị trấn Sông Đốc & Lễ hội Nghinh Ông: Đô thị cảng biển với hơn 2.000 tàu cá; Lễ hội Nghinh Ông diễn ra 14-16/2 âm lịch tại Lăng Nam Hải rước Ông ra khơi.
• Khu mộ Bác Ba Phi (Nguyễn Long Phi 1884 - 1964): Tại ấp Đường Ranh, xã Khánh Hải, di tích lịch sử cấp tỉnh 2015.
• Thắng cảnh Hòn Đá Bạc & Chuyên án Phản gián CM12 (1981 - 1984): Rộng 6,34ha, di tích quốc gia 2009 với Giếng Tiên, Lăng Cá Ông (xương cá voi 13m). Kế hoạch CM12 do Bộ trưởng Phạm Hùng chỉ đạo đã đón bắt trọn vẹn 20 chuyến xâm nhập, bắt sống 2 tên trùm Lê Quốc Túy và Mai Văn Hạnh ngày 09/9/1984, tịch thu 2 tàu biển, 2.000 khẩu súng và 14 tấn tiền giả.
• Làng nghề: Nghề ép chuối khô Trần Hợi (Vinamit); Nghề xẻ khô Sông Đốc 5 cách phơi.

Diện tích 461,87km², bờ biển 27km. Di tích Biệt Khu Hải Yến - Bình Hưng: Căn cứ của tên phản động Nguyễn Lạc Hóa thảm sát dã man 1.675 cán bộ và đồng bào vô tội, hiện còn lưu giữ Cầu Vĩnh Biệt và 3 hố chôn tập thể (di tích quốc gia năm 2000). Thị trấn Cái Đôi Vàm với làng nghề khô cá khoai nổi tiếng.

Diện tích 639,39km², mật danh “Mười Cư” (301) trong kháng chiến, nơi thai nghén Nghị quyết 15.

• Cây Vú Sữa Miền Nam gửi Bác Hồ: Năm 1954 tại bờ kênh Chắc Băng, Má Lê Thị Sảnh (Má Tư Sảnh) xã Trí Phải gửi cây vú sữa con trồng trong gáo dừa dâng tặng Bác Hồ. Bác trồng cạnh nhà sàn Phủ Chủ tịch. Giống cây sau đó được nhân giống gửi lại trồng bên Đền thờ Bác Hồ xã Trí Lực.
• Đền Thờ Vua Hùng (Ấp Giao Khẩu, Xã Tân Phú): Ngôi đền thờ Vua Hùng duy nhất cực Nam Tổ quốc hơn 150 năm, di tích cấp tỉnh 2011, Giỗ Tổ mùng 10/3 âm lịch.
• Di tích thảm sát Kênh Máng Diệc: Ngày 17/3/1970 Mỹ - Ngụy ném bom bắn đại liên thảm sát 72 cán bộ đồng bào.
• Đình Thần Thới Bình: Sắc phong vua Tự Đức năm 1851; Tòa Thánh Ngọc Sắc Cao Đài (1929); Chùa Cao Dân (1922).

Diện tích 822,88km² (lớn nhất tỉnh). Tên gọi từ “đầm lầy dơi đậu”. Nổi tiếng với Cua Đầm gạch son, nghề muối Tân Thuận.

• Chiến thắng Chà Là (23/11/1963): Tiêu diệt cứ điểm, diệt 300 tên địch, bắn rơi 19 máy bay, bẻ gãy chiến thuật trực thăng vận.
• Trận Mương Điều (18/5/1947): Đánh chìm tàu chiến Lieutenant và sáng kiến đắp đập tát cạn sông thu toàn bộ vũ khí súng pháo và tháo máy tàu bán lấy 130.000 bạc Thái mua vũ khí.
• Tượng đài Nữ Anh hùng Dương Thị Cẩm Vân: Cao 6m tại ngã ba sông Đầm Dơi, Nữ kiện tướng chiến hào đào 1.500m chiến hào, bắn tỉa 1 viên đạn 2 giặc, un khói độc vào đồn địch.
• Nghề Chiếu Tân Duyệt: Làng chiếu lác thủ công truyền thống, nguồn cảm hứng cho bản vọng cổ bất hủ “Tình anh bán chiếu” của Soạn giả Viễn Châu.